Siết chặt quản lý khoáng sản: Trạm cân điện tử và Camera giám sát là yêu cầu bắt buộc

Trong bối cảnh các tỉnh Tây Nguyên như Đắk Lắk và Gia Lai đang đẩy mạnh các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm (điển hình là cao tốc Quy Nhơn – Pleiku), nhu cầu về vật liệu xây dựng (cát, đá, đất san lấp) tăng phi mã. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những lỗ hổng trong quản lý sản lượng, dẫn đến thất thoát ngân sách và lũng đoạn thị trường.

1. Khung pháp lý và tính cấp bách của việc lắp đặt trạm cân

Theo quy định tại Nghị định 158/2016/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài nguyên và Môi trường, việc lắp đặt trạm cân và camera giám sát tại các mỏ khoáng sản không còn là lựa chọn mà là nghĩa vụ bắt buộc của doanh nghiệp.

Mục tiêu của quy định này nhằm:

Kiểm soát sản lượng thực tế: Ngăn chặn việc kê khai gian dối sản lượng khai thác để né thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường.
Chống xe quá tải: Trạm cân giúp kiểm soát tải trọng xe ngay tại nguồn, bảo vệ hạ tầng giao thông đường bộ tại địa phương.
Minh bạch hóa dữ liệu: Thông tin từ trạm cân phải được kết nối trực tiếp với cơ quan quản lý (Sở Tài nguyên và Môi trường, cơ quan Thuế).

2. Thực trạng sai phạm: Từ “quên” lắp đặt đến bố trí đối phó

Mặc dù quy định đã rõ ràng, nhưng kết luận thanh tra tại Đắk Lắk (giai đoạn 2019 – 6/2024) và tình hình thực tế tại Gia Lai cho thấy nhiều mảng tối:

Bố trí trạm cân không hợp lý: Một số doanh nghiệp lớn tại Đắk Lắk dù có lắp trạm cân nhưng lại đặt tại các vị trí “không thuận lợi”, dễ dàng né tránh hoặc không kiểm soát được toàn bộ xe ra vào mỏ.
Chưa kết nối dữ liệu: Đây là lỗi phổ biến nhất. Trạm cân hoạt động độc lập, dữ liệu không được truyền về cơ quan chức năng, dẫn đến việc giám sát chỉ mang tính hình thức.
Khai thác “lậu” qua mặt trạm cân: Tại khu vực sông Ba (Gia Lai), nhiều mỏ cát lợi dụng việc thiếu trạm cân hoặc camera để khai thác vượt công suất thiết kế, xuất hàng không có hóa đơn chứng từ.

3. Vai trò của công nghệ trong quản lý tài nguyên

Để giải quyết triệt để tình trạng trên, các địa phương đang chuyển hướng sang mô hình “Giám sát thông minh”:

Hệ thống trạm cân điện tử đạt chuẩn

Các mỏ đá, mỏ cát cần trang bị hệ thống cân xe tải có độ chính xác cao, chịu được môi trường khắc nghiệt (bụi bẩn, độ ẩm cao tại khu vực khai thác). Hệ thống này phải bao gồm:

Bàn cân thép hoặc bê tông cốt thép chịu lực lớn (thường từ 60 tấn đến 120 tấn).
Phần mềm quản lý cân có khả năng tích hợp nhận diện biển số xe tự động.

Kết nối Camera và truyền dữ liệu trực tuyến

Camera không chỉ giám sát việc cân xe mà còn theo dõi diễn biến sạt lở bờ sông (đối với mỏ cát). Dữ liệu từ camera và trạm cân được truyền số hóa về trung tâm điều hành của Sở Nông nghiệp và Môi trường (sau sáp nhập) để kiểm soát liên tục 24/7.

4. Tác động kinh tế và xã hội

Việc quyết liệt yêu cầu lắp đặt trạm cân mang lại lợi ích đa chiều:

Đối với Nhà nước: Tăng thu ngân sách. Chỉ riêng tỉnh Gia Lai, năm 2025 nguồn thu từ khoáng sản đạt hơn 367 tỷ đồng. Nếu kiểm soát tốt trạm cân, con số này có thể còn cao hơn.
Đối với Doanh nghiệp: Tạo môi trường cạnh tranh công bằng. Các doanh nghiệp làm ăn chân chính sẽ không bị chèn ép giá bởi “khoáng sản lậu” không thuế phí.
Đối với Môi trường: Giảm thiểu tình trạng khai thác quá mức gây sạt lở bờ sông và hư hỏng đường xá dân sinh do xe quá tải.

Kết luận: Lắp đặt trạm cân xe tải và hệ thống giám sát tại các mỏ khoáng sản tại Tây Nguyên hiện nay là một cuộc chạy đua về tính tự giác và tuân thủ pháp luật. Trong tương lai gần, các mỏ không hoàn thiện hệ thống này sẽ đứng trước nguy cơ bị đình chỉ hoạt động hoặc thu hồi giấy phép khai thác theo các nghị quyết về cơ chế đặc thù mới của Chính phủ.